Overweg Heemstede geopend: stand van zaken en voorgeschiedenis

Aan de westkant van de bebouwde kom van Heemstede ligt een prachtig natuurgebied met bos, landgoederen en de daar achter gelegen duinen en het strand. Voor veel inwoners van Heemstede dé plek om te gaan wandelen of fietsen. Om daar te komen moet je onder meer het spoor Haarlem-Leiden kruisen. Een aantal spoorwegovergangen die dit mogelijk maken, staat hier onder druk.

Het oversteken van het spoor kon altijd op vier plaatsen: bij het station Heemstede-Aerdenhout (een tunnel onder het spoor), over het Laantje van Alverna (onbewaakte overweg), over het Leyduinpad (onbewaakte overweg) en bij de Manpadslaan (overweg met spoorbomen). ProRail Randstad-West wilde de overwegen bij het Laantje van Alverna en het Laantje van Leyduin opheffen wegens veiligheidsredenen. Wandelnet en de Fietsersbond gingen hier tegenin: volgens hen moeten de overwegen open blijven zodat wandelende, joggende, paardrijdende en fietsende bewoners en bezoekers toegang hebben tot het natuurgebied. Deze pagina geeft een voorgeschiedenis en stand van zaken over de gebeurtenissen die hebben gespeeld rondom dit dossier.

In het kort

In 2014 plaatste ProRail hekken waarmee de overgang bij het Laantje van Alvera werd afgesloten. Wandelnet en de Fietsersbond tekenden bezwaar aan, waarna de Raad van State in december 2015 uitspraak deed dat ProRail dit niet had mogen doen, omdat de overgang een weg betreft die al meer dan 30 jaar toegankelijk is. Hiermee is de weg volgens de Wegenwet (artikel 4-I) openbaar geworden. ProRail verwijderde de hekken op 29 juli 2016 en plaatste zigzag-hekken. Hiermee worden auto's geweerd, maar kunnen fietsers en wandelaars weer gebruik maken van de spoorwegovergang (persbericht). Na protest tegen deze zigzag-hekken door Wandelnet, de Fietsersbond en Veiligheidsregio Kennemerland zijn deze zigzag-hekken op 10 oktober 2016 vervangen door goede klaphekken en is de overweg weer veilig te gebruiken door ongemotoriseerd verkeer.

Terugblik: aanleiding


Overweg weg

Als het aan ProRail lag, werden zowel de overwegen bij Alverna als bij Leyduin opgeheven vanuit veiligheidsoverwegingen. De gemeente Heemstede ging akkoord met het opheffen van de overweg in het zogenaamde 'Laantje van Alverna' en het aanleggen van een vervangende ontsluitingsweg langs de westkant van het spoor, richting station Heemstede-Aerdenhout. De vele gebruikers aan de oostkant van de spoorlijn in de Heemstedse Geleerden- en Rivierenwijken werden daarin niet gekend. De inspraakprocedure voor de aanleg van die ontsluitingsweg leidde daardoor tot veel weerstand bij de gebruikers. Zowel Wandelnet als de Fietsersbond maakten toen hun zienswijzen kenbaar en bepleitten de belangen van wandelaars en fietsers. Daarbij tekenden de twee organisaties geen bezwaar aan tegen de ontsluitingsweg, maar wel tegen de impliciet daaruit voortvloeiende afsluiting van de overweg.

Recreatief belang

De Stuurgroep Infrastructurele Barrièrevorming (toen: Fietsplatform, Hippische Sportfederatie en Wandelnet) adviseerde ProRail over het recreatief belang van de overweg. Vanuit de wandelaar bezien, hebben de beide onbewaakte overwegen een hoge recreatieve waarde. Zowel het Laantje van Alverna als het spoorpad Leyduin worden dagelijks en veelvuldig gebruikt, weer of geen weer. Indien de overwegen definitief en voor al het verkeer zouden zijn afgesloten, dan zou over een afstand van meer dan 2,5 kilometer een barrière door de spoorlijn ontstaan zijn. Dit staat in geen verhouding tot de geldende normen die door CROW (kenniscentrum voor verkeer, vervoer en infrastructuur) zijn opgesteld. Voor wandelaars is dat een onacceptabele situatie, als je in gedachten neemt dat je gemiddeld 4 à 5 kilometer per uur wandelt. Omdat het Laantje van Alverna een groot recreatief belang kent, pleitte de Stuurgroep voor het behoud van deze overweg voor ongemotoriseerd verkeer.

Dat deed de Stuurgroep niet alleen: er werd een campange opgezet waarbij er werd ingesproken in de Raad van Heemstede, er werd geflyerd en er was een protestwandeling. Op basis hiervan werden zeker 170 bezwaren opgehaald en werd informatie verzameld over frequente gebruikers van de overgang. 

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

Schriftelijke vragen Kamerleden

Tweede Kamerleden Carla Dik-Faber (ChristenUnie) en Paulus Jansen (SP) stelden naar aanleiding van het besluit van de gemeente om de overwegen te sluiten, schriftelijke vragen  aan staatssecretaris Mansveld van Infrastructuur en Milieu. Zij vonden dat de staatssecretaris opheldering moest geven over de plannen van ProRail om de twee spoorwegovergangen te sluiten. De Kamerleden wezen er op dat ProRail niet haar eigen procedures volgt omdat er nog een adviestraject liep met wandel- en fietsorganisaties. Ook had ProRail niet uitgezocht hoeveel wandelaars en fietsers de beide spoorwegovergangen gebruikten. ProRail had Arcadis indertijd wel gevraagd een zogenaamde 'integrale riscioanalyse' op te stellen, maar in de risicoanalyse is geen aandacht besteed aan het recreatieve belang, zo heeft de Stuurgroep in reactie op de analyse laten weten. Het antwoord van de Staatssecretaris was teleurstellend. Wandelnet: “Het is opzienbarend dat de procedure wel in gang gezet is, maar blijkbaar niet noodzakelijk is voor de categorie van particuliere overwegen. Of je vraagt advies en weegt dat zorgvuldig af, óf je vraagt geen advies.”

2015: Openbaar of niet openbaar?

Ingewikkeld punt in de discussie over het opheffen van de overweg, was de vraag of het Laantje van Alverna (incl. overweg) openbaar was of niet. Bij ProRail stond deze spoorwegovergang als 'particulier' te boek. Toch werd de overweg al meer dan 30 jaar gebruikt door auto’s, wandelaars, ruiters en fietsers uit de omgeving. Daarmee was de overweg door verjaring openbaar geworden in de zin van de Wegenwet (artikel 4-I) en ontstond een juridisch vraagstuk. De Fietsersbond en Wandelnet dienden een zogenaamd 'verzoek tot preventieve handhaving' in bij B&W van de gemeente Heemstede, die vervolgens in een reactie stelde dat de overweg niet openbaar was. Een uitweg was om de openbaarheid te bewijzen aan de hand van getuigen die konden verklaren dat zij de overweg al meer dan 30 jaar gebruikten. Vele wandelaars en fietsers waren bereid deze verklaring te geven.

In hoger beroep

Via een lange weg, diende de zaak om de openbaarheid in het hoger beroep (aangevraagd door ProRail) bij de Raad van State (RvS). Deze deed op 9 december 2015 uitspraak over de door ProRail afgesloten spoorwegovergang Alverna in Heemstede. De RvS besloot dat Alverna weer open moest en bevestigde hiermee de uitspraak van Rechtbank Noord-Holland uit maart 2015: de overweg is wel degelijk een openbare weg. Echter, ProRail kreeg van de Gemeente Heemstede tot eind maart 2016 de tijd om een goede oplossing te vinden om de overweg weer te openen.

Verschillende oplossingen mogelijk

Wandelnet en Fietsersbond stelden al vroeg in het proces als oplossing voor de overweg Alverna af te sluiten voor gemotoriseerd verkeer. Dit zou een grote  'veiligheidswinst' betekenen, aangezien uit de ongevalsregistratie bleek dat hier bij vrijwel alle ongelukken met auto’s waren betrokken. Ook pleitten de organisaties voor een veilige oversteek voor wandelaars en fietsers. Het beveiligen van deze overweg is een prima oplossing die zowel recht doet aan de veiligheid op het spoor als ook aan het recreatief belang van de overweg.

Eerder in 2015 waren Fietsersbond en Wandelnet al in overleg met de gemeente en ProRail over een andere oplossing. Daar kwamen zij met een alternatief om een innovatief en veilig overwegsysteem te ontwikkelen (‘overweg-light’, bijvoorbeeld met hoge schuifhekken die dichtgaan als er treinen naderen). De Tweede Kamer had daar ook op aangedrongen bij de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu. Zij stelden daarna vijf miljoen euro beschikbaar voor de ontwikkeling van dergelijke innovatieve systemen om onbewaakte recreatieve voet/fietsoverwegen (in jargon: NABO’s, Niet Actief Beveiligde Overwegen) te beveiligen plus vijf miljoen voor gebiedsgerichte oplossingen. Daar zou Alverna ook van kunnen profiteren, bv. in een proefproject. Vladimir Mars (beleidsvrijwilliger Wandelnet Noord-Holland): “Wij willen een open overweg. Maar ook een veilige overweg. Dat kan met eenvoudige middelen, zonder toeters of bellen.”

Ook andere partijen dachten mee voor een oplossing.. Op verzoek van de Fietsersbond heeft Grontmij op hoofdlijnen onderzocht wat de kosten zijn voor het plaatsen van een AHOB (Automatische Halve Overweg Bomen) installatie. Hierbij is nog geen rekening gehouden met de positie van de overweg ten opzichte van het station Heemstede-Aerdenhout. In december 2015 kwam Grontmij (afdeling Rail) met een praktische oplossing voor Alverna. De kosten voor het aanbrengen van een AHOB voor langzaam verkeer bedragen volgens Grontmij circa € 350.000,- . Dus ongeveer de helft van de kosten die ProRail eerder noemde (€ 600.000). De grootste kostenpost voor dit werk bestaat uit het kabelwerk en een technische spooraanpassing. Er werden ook enkele oplossingsrichtingen aangeboden om de kosten te verlagen, zoals het hergebruik van materialen en het combineren van werkzaamheden rond de overwegen Leyduin tunneltje en Alverna.

Ook in december 2015 gingen ProRail, de Fietsersbond, Wandelnet, bewoners Laantje van Alverna (sinds 2006 de particuliere eigenaren van de weg) en de gemeente (nieuwe wethouder Heleen Hooij en betrokken diensthoofden) met elkaar in gesprek op het gemeentehuis van Heemstede. In gezamenlijkheid werden afspraken gemaakt over onder andere een haalbaarheidsonderzoek door ProRail naar een veilige overweg voor wandelaars en fietsers. De oplossingen die in maart 2016 uit dit onderzoek naar voren kwamen, bleken echter niet geschikt voor de situatie ter plekke.

Raadsvergadering Heemstede

In januari 2016 vond wederom een raadsvergadering van de gemeente Heemstede plaats. De publieke tribune zat bomvol bij de raadsvergadering waarin gedebatteerd werd over de uitspraak van de Raad van State in december. Aan de orde was de vraag: ‘Wanneer gaat de overweg naar het Laantje van Alverna weer open?’ ProRail bleek dat niet te willen en schermde met het zinnetje uit de uitspraak van de Raad van State: ‘ProRail moet de veiligheid ter plaatse garanderen’. Wethouder Hooij, opvolger van Van der Stad namens de VVD, wilde ProRail tot eind maart de tijd geven om met oplossingen te komen, conform afspraak met betrokkenen op 18 december: een overweg, tunnel of brug. Tot dan mocht ProRail de boel dicht houden.

GroenLinks en PvdA vroegen daarop per motie om een spoedige opening van de overweg. Als dat niet eerder zou kunnen dan eind 2016, dan uiterlijk medio 2016 met een tijdelijke beveiligingsmaatregel. Met 9 voor en 11 tegen werd deze motie nipt verworpen. D66 stemde voor, CDA en VVD tegen. HBB (Heemsteeds Burger Belang, een locale partij) wilde nog wachten op de uitkomsten van het onderzoek van ProRail. Annelies van der Have (HBB): “Wel teleurstellend dat ProRail nu niets op de plank heeft liggen. ProRail pak eens door, de tijd van dralen is voorbij.”

Resultaten onderzoek ProRail

Op 29 maart 2016 presenteerde ProRail de resultaten van het onderzoek naar een veilige overweg. De uitkomsten waren niet bevredigend: niet ter plaatse van de 'oude' oversteek bij Alverna, veel te duur en bovendien met een lang traject waardoor de overweg ook lang dicht zal blijven. Wandelnet en Fietsersbond vroegen de gemeente om in lijn met de uitspraak van de Raad van State zo snel mogelijk een tijdelijke èn veilige oplossing ter plaatse van overweg het Laantje van Alverna te realiseren. Bijvoorbeeld met een WILO (Waarschuwingsinstallatie Landelijke Overwegen), eventueel in combinatie met andere maatregelen zoals klaphekken, en vervolgens zorg te dragen voor een duurzame en structurele oplossing. Dit vroegen de belangenorganisaties in een brief aan het college van Heemstede.

Bewoners sluiten overgang af

Op 29 juli 2016 verwijderde ProRail uiteindelijk de hekken die zij eerder plaatste, onder druk van een dwangsom die anders vanuit de uitspraak van de RvS zou zijn opgelegd. Hiermee leek Alverna eindelijk weer open te zijn, maar helaas bleek het van korte duur. Twee weken later, in de nacht van 14 op 15 augustus, plaatsten de eigenaren van het Laantje van Alverna eigenhandig hekwerken vóór de zigzag-hekken van ProRail. Wandelaars en Fietsers konden hierdoor de overweg oversteken, maar moesten direct omkeren omdat zij op het hek stuitten. Ondanks dat de hekken geplaatst waren op terrein van Railinfratrust (een aan ProRail gelieerde vastgoedonderneming), wilden ProRail noch gemeente de situatie handhaven (besluit 18 augustus 2016).

Naar aanleiding daarvan verzochten Fietsersbond en Wandelnet de Haarlemse rechtbank om een voorlopige voorziening (‘vovo’, in feite ‘kort geding’) tegen het besluit om niet te handhaven. De bedoeling van deze vovo was de doorgang zo spoedig mogelijk weer open te krijgen. Op donderdagochtend 6 oktober vond het kort geding plaats in de Haarlemse rechtbank. Diezelfde ochtend bleek echter dat de bewoners hun hek hadden weggehaald. Het spoedeisende karakter van de zaak was daarmee van de baan, oordeelde de voorzieningenrechter. Zij wees daarom het verzoek van Fietsersbond en Wandelnet af.

Ongeveer tegelijkertijd besloot de gemeenteraad met 12 tegen 9 stemmen om de openbaarheid van de overgang niet op te heffen, zoals gevraagd door de laaneigenaren en ProRail. De argumentatie daarvoor werd door de Raad vastgelegd in de beschikking van 18 oktober 2016 (zie gemeentelijke site). De laaneigenaren en ProRail kondigden daarop aan in beroep te gaan bij Gedeputeerde Staten van Noord-Holland.

 

Overweg uiteindelijk weer open

Er waren begin oktober veel ontwikkelingen gaande, maar na de uitspraak van de voorzieningenrechter en het verwijderen van het hek van de bewoners, besloten Wandelnet en de Fietsersbond hun bezwaarschrift richting de gemeente (om te handhaven) in te trekken. De overweg was immers na het verwijderen van de hekken weer te gebruiken: De hekken die de spoorweg afsloten, werden vervangen door zigzag-hekken (persbericht), die na protest van Wandelnet, Fietsersbond en veiligheidsspecialisten weer vervangen werden door echte klaphekken (10 oktober 2016). Hiermee is het voor autoverkeer niet mogelijk om van de overweg gebruik te maken, wat de kans op ongelukken sterk afneemt. Recreanten kunnen weer gebruik maken van de overweg, wat tot veel positieve berichten en plezierig gebruik heeft geleid. Er wordt echter nog altijd gezocht naar een structurele veilige oplossing voor de overweg.

 

Steun ons